Napoleon Cybulski, współodkrywca adrenaliny i dentysta hobbysta

en
29-04-2019, 10:23
Sto lat temu (26 kwietnia 1919 r.) zmarł Napoleon Nikodem Cybulski – jeden z twórców światowej endokrynologii, współodkrywca adrenaliny oraz prądów czynnościowych mózgu, pionier elektroencefalografii i badacz hipnozy. Aby podreperować profesorski budżet, prowadził w Krakowie prywatną praktykę stomatologiczną.

Napoleon Nikodem Cybulski otrzymał dyplom lekarza cum eximia laude (ze szczególną pochwałą) w petersburskiej Akademii Wojskowo-Medycznej w 1880 r. W latach 1877–1885 był uczniem, a następnie asystentem wybitnego fizjologa i biochemika, gruzińskiego księcia Iwana Romanowicza Tarchanowa (Tarchniszwili). W tym okresie Cybulski wynalazł fotohemotachometr – przyrząd, który pozwalał mierzyć prędkość przepływu krwi w naczyniach krwionośnych, a zarazem rejestrować ten proces fotograficznie. Jako jeden z pierwszych na świecie zarejestrował i opisał przepływ krwi w tętnicy szyjnej i udowej. Dzięki pracy dotyczącej badań nad prędkością ruchu krwi otrzymał w 1885 r. stopień doktora medycyny.

W tym samym roku, po kilkumiesięcznym prowadzeniu wykładów w petersburskiej Szkole Dentystycznej, naukowiec przeprowadził się do Krakowa, by objąć Katedrę Fizjologii, Histologii i Embriologii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kierował nią do końca życia. Jak wspominał jego uczeń, profesor Adolf Beck, pomimo niechęci rządu austriackiego Cybulskiemu udało się zdobyć z różnych źródeł pieniądze, dzięki którym "rozpalił wielkie ognisko pracy naukowej", a "przykładem swoim i wzorem obudził inne pracownie z uśpienia". W kolejnych latach pełnił funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego. W 1904 r. został rektorem UJ, a później prorektorem tej uczelni.

Napoleon Cybulski stworzył krakowską szkołę fizjologiczną. Jego uczniami byli między innymi Adolf Beck - współodkrywca prądów czynnościowych mózgu i pionier elektroencefalografii, histolog i embriolog - Władysław Szymonowicz, Leon Wachholz - autor pierwszych nowoczesnych podręczników medycyny sądowej, Aleksander Rosner - współtwórca polskiej ginekologii czy histolog Stanisław Maziarski. Wielką obfitością pomysłów Cybulski dzielił się z uczniami i współpracownikami, a jego odczyty w towarzystwach naukowych budziły duże zainteresowanie publiczności.

W 1890 r. Cybulski skonstruował przyrząd do mierzenia ilości ciepła wytwarzanego przez mięśnie - mikrokalorymetr. W tym samym roku, jako jeden z pierwszych, otrzymał zapis EEG kory mózgowej, po czym razem z Adolfem Beckiem przeprowadził badania fal elektroencefalograficznych i zlokalizował w mózgu okolice czuciowe.

Badał zjawiska zachodzące przy nadciśnieniu śródczaszkowym, związane z czuciem smaku, z połykaniem. W 1895 r. wraz z Władysławem Szymonowiczem odkrył działanie wyciągu z rdzenia nadnerczy - "nadnerczyny", zawierającego noradrenalinę i dopaminę. Był to wstęp do odkrycia "hormonu walki i ucieczki" – adrenaliny. Wcześniej uważano, że za wszelkie funkcje regulacyjne w organizmie odpowiada układ nerwowy.

Profesor Cybulski był członkiem Akademii Umiejętności i członkiem honorowym wielu towarzystw lekarskich, m.in. w Wilnie, Lwowie i Petersburgu. Napisał blisko 80 prac naukowych. 

W latach 1911, 1914 i 1918 prof. Cybulski był nominowany do Nagrody Nobla, której nie otrzymał. Został za to laureatem nazywanej "polskim Noblem" nagrody im. Erazma i Anny Jerzmanowskich za rok 1918, przyznanej przez Akademię Umiejętności. Wartość tej nagrody odpowiadała wówczas 12 kilogramom złota, co w dzisiejszych czasach byłoby równowartością prawie dwóch milionów złotych.

Więcej: naukawpolsce.pap.pl